dni powszednie:
poniedziałek - sobota:
7.00, 8.00, 18.30
niedziele i święta:
7.00, 8.30, 10.00, 11.30, 12.45, 19.00
święta w dni pracy:
7.00, 8.30, 10.00, 18.30

w dni powszednie:
podczas Mszy św. o godz. 7.00 i 8.00
i od godz. 18.00 do 18.30
w niedziele podczas Mszy Św.
o godz. 7.00, 8.30, 10.00
i od godz. 18.30 do 19.00
w każdy piątek:
od godz. 7.00 do 19.00

Nabożeństwo do Św. Antoniego - wtorek po Mszy św. 8:00
Nowenna do MBNP - środa po Mszy św. 18:30
Różaniec z wymieniankami rocznymi za zmarłych oraz Msza Święta w intencji tych zmarłych - drugi piątek miesiąca o godz. 18.00
Koronka do Miłosierdzia Bożego - codziennie o godz. 15.00 w Kaplicy Adoracji Najświętszego Sakramentu
Różaniec w intencji powołań - każda środa o godzinie 18.00 w Kaplicy Adoracji Najświętszego Sakramentu
Różaniec fatimski oraz Msza z procesją fatimską - 13. dzień miesiąca o godz. 19








1. Historia miasta.

Pierwsze podania pisemne dotyczące Środy Wielkopolskiej znaleźć można w dokumentach z początku XIII wieku, gdzie jest mowa o zajęciu ziemi średzkiej przez Henryka Brodatego w 1234 roku1. Dane wcześniejsze mówią jednak, że na tym terenie istniała już osada na przełomie X i XI wieku, lecz są, co do tego wątpliwości z powodu braku źródeł. Środa w państwie pierwszych Piastów należała do kasztelani w Gieczu, i ten stan rzeczy utrzymywał się aż do okresu rozbicia dzielnicowego, była to przynależność polityczna i gospodarcza2. W Polsce dzielnicowej rola Giecza zaczyna szybko maleć, a jednocześnie wzrasta znaczenie militarne Środy, co wiąże się z budową zamku książęcego i fortyfikacji.

Nazwa miasta wywodzi się od dnia tygodnia, w którym odbywały się w nim targi, które miały podstawowe znaczenie do rozwoju całego regionu3. Lokacja Środy nastąpiła prawdopodobnie w drugiej połowie XIII wieku i wiąże się z osobą księcia Bolesława Pobożnego, lecz brak jest stosownego dokumentu, który mógł spłonąć w czasie najazdu Krzyżaków w roku 13314. Lokacja nastąpiła na terenie dotąd nie zamieszkałym, a o charakterze miejskim Środy świadczy "czworoboczny rynek, z którego narożników wyprowadzono po parze ulic", oraz charakterystyczne dla miast średniowiecznych obiekty użyteczności publicznej takie jak: ratusz, zamek, i kościół5. W dokumentach króla Kazimierza Wielkiego, dotyczących własności wsi Źrenica, określona jest Środa jako miasto i to w dodatku miasto królewskie6. W kategorii wielkości, wprowadzonej przez ustawę o podatkach z roku 1520, Środa jest zaliczana do miast średnich przy czterostopniowym podziale7. Ten stan rzeczy uległ zmianie w czasie szybkiego rozwoju gospodarczego w XVI wieku, kiedy miasto znalazło się w trzeciej kategorii wielkości z powodu zbyt wolnego przyrostu ludności. Rozwój Środy w okresie panowania królów elekcyjnych był systematyczny, ale powolny, na to ograniczenie wpłynął najazd szwedzki oraz pogarszająca się sytuacja polityczno-gospodarcza całej Rzeczpospolitej Obojga Narodów8.

Spoglądając na historie miasta nie sposób nie zwrócić uwagi na rzecz, która charakteryzuje Środę wśród miast Wielkopolski a którą są Sejmiki średzkie. Początkowo zjazdy urzędników odbywały się w różnych miejscowościach i bez ustalonej częstotliwości, jednak już od roku 1419 stałym miejscem była Środa9. Wzrost znaczenia sejmiku ziemskiego nastąpił dzięki przywilejom nieszawskim z roku1454, które mówiły o potrzebie zgody szlachty województwa poznańskiego i kaliskiego na powołanie szlachty pod bron czy też wprowadzania nowych konstytucji.10

Połowa wieku piętnastego przyniosła dalszy wzrost znaczenia Środy, przyjęto jako regułę, że sejmiki dla województw poznańskiego i kaliskiego odbywać się będą właśnie tam w myśl konstytucji z 1510 roku. W wieku XVI ostatecznie ustalono miejsce obrad, którym stał się kościół kolegiacki i przyległy cmentarz gdzie umieszczone zostały ławy poselskie11. Reformy sejmików szlacheckich podjął się Sejm Czteroletni, lecz z powodu rozbiorów nie weszły one w życie a sama instytucja zjazdów szlacheckich nie miała w nowej sytuacji społeczno-politycznej racji istnienia12.

Kolejnym czasookresem ważnym dla rozwoju Miasta jak i całej wielkopolski był czas niewoli pruskiej, obejmujący lata 1793-1918 czyli stodwadzieściapięć lat rządów państwa pruskiego a następnie cesarstwa niemieckiego z przerwą w latach 1807-1815 gdy z terenów II i III zaboru pruskiego utworzono decyzją Napoleona Księstwo Warszawskie.

Środa Wielkopolska uległa w tym czasie olbrzymim przeobrażeniom, zarówno pod względem urbanistycznym jak i społeczno-gospodarczym. Rozwój przestrzenny, połączony ze wzrostem ludności, dokonywał się w trzech kierunkach: północnym, wschodnim, a przede wszystkim południowym, gdzie znajdowała się stacja kolejowa i cukrownia13. Wzrost liczby mieszkańców z 1295 w 1816 roku do 7188 w 1910 roku był wynikiem zarówno wyżu demograficznego jak i napływem ludności z okolicznych wiosek związany z rozwojem gospodarczym miasta.

Do rozwoju gospodarczego miasta przyczyniła się restrukturyzacja rolnictwa, budowa zakładów przemysłowych, takich jak: cukrownia, rzeźnia, mleczarnia, fabryka maszyn rolniczych a także wzrost znaczenia handlu i rzemiosła14. Łącznie rozwojem społeczno-gospodarczym nastąpił w Środzie rozwój szkolnictwa, zarówno katolickiego jak i od 1835 roku ewangelickiego, do której uczęszczały dzieci narodowości niemieckiej i żydowskiej15. Mieszkańcy włączali się również do powstań narodowych, które miały przywrócić wolność Ojczyźnie, największa aktywność wystąpiła w przypadku Powstania Wielkopolskiego, które jako jedyne zakończyło się zwycięstwem. Czołowi działacze średzcy doprowadzili do powstania tzw. "Rzeczpospolitej Średzkiej" przejmując w swoje ręce władze administracyjną i tworząc własne siły zbrojne dla jej ochrony, które podporządkowano następnie Poznaniowi16.

W wyniku postanowień traktatu wersalskiego Środa, jak większość Wielkopolski znalazła się w granicach odrodzonej Rzeczpospolitej Polskiej i w tych nowych warunkach politycznych, społecznych i gospodarczych odnaleźć się musieli mieszkańcy miasta. Polacy bardzo szybko odnaleźli się w nowych realiach "miasto nabrało polskiego charakteru; zniknęły szyldy i napisy niemieckie, zrzucono posąg cesarza Wilhelma I, który stał przed ratuszem."17. Miasto rozwijało się dobrze pod względem gospodarczym, choć palącym problemem pozostała kwestia bezrobocia, której niebyły wstanie rozwiązać działania władz samorządowych. Brak pracy wpływał ujemnie na sytuacje materialną ludności, dla której pomocą stawała się praca sezonowa w okolicznych majątkach ziemskich czy cukrowni, co nie zapewniało jednak dostatecznych środków i było przyczynom strajków18. Zarząd miasta troszczył się o rozwój gospodarczy i komunalny stawiając nacisk przede wszystkim na szkolnictwo zarówno podstawowe jak i średnie (otwarto: Państwowe Gimnazjum Humanistyczne, Szkołę Rolniczą, Szkołę Zawodową)19.

Rozwój wolnej Polski został drastycznie przerwany przez wybuch II wojny światowej i okupacje hitlerowską, która objęła omawiany tutaj region. Środa została zajęta przez wojska niemieckie dnia 10 września 1939 roku a przedtem ucierpiała z powodu bombardowań, które przyniosły śmierć czterech osób20. Okupant przejął władze nad miastem i powiatem a także nad zakładami przemysłowymi, wiele gospodarstw rolnych, zakładów rzemieślniczych i punktów handlowych przeszło w ręce ludności niemieckiej. Na skutek działań wojennych, wysiedleń, pracy przymusowej i więzienia zmarło w powiecie średzkim w okresie wojny 1109 osób21. Średzianie odcięci byli od wszystkiego, co nieść by mogło polskie wartości, od religii, od kultury, od nauki a koncentrować się musieli na zabezpieczeniu podstaw egzystencji.

Długo oczekiwana wolność nadeszła wraz z wkroczeniem do miasta wojsk I Frontu Białoruskiego dnia 24 stycznia 1945 roku a dzień później zostały powołane tymczasowe władze powiatowe z pełnomocnictwa rządu lubelskiego22. Wraz z zakończeniem działań wojennych rozpoczął się okres powrotu do normalnego życia mimo zmienionych warunków polityczno-społecznych, nad którymi kontrole - jak w całym kraju - przejęli komuniści umacniający swoją władze przemocą. Rządy partii komunistycznej wpłynęły na rozwój i przemianę życia średzian na wszystkich płaszczyznach, także, gdy chodzi o wiarę i działalność Kościoła.

2. Historia organizacji kościelnej.

Powstanie miasta - skupiska ludności łączy się z powstaniem w nim kościoła, organizacji kościelnej, która zapewnić mogła opiekę duchową mieszkańcom. W Środzie, jak w innych miastach lokacyjnych, głównym ośrodkiem życia religijnego był kościół pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny utożsamiany z miejską farą23. Pierwsze wzmianki pisemne tyczące się fary sięgają roku 1281, wspominają także istniejący na terenie miasta kościół pod wezwaniem świętego Idziego, który będzie wspomniany później24. Kościół parafialny zlokalizowany został w sąsiedztwie murów miejskich, co było sytuacją normalną w tamtym okresie. "Obecnie istniejąca świątynia wzniesiona została zapewne staraniem proboszcza, kanonika poznańskiego Bartłomieja (1423-1428), jako jednonawowa budowla gotycka"25. Ten gorliwy kapłan zadbał również o uporządkowanie i powiększenie majątku kościelnego, kładąc podstawy do utworzenia kapituły kolegiackiej przy średzkiej farze26. Kanonik Bartłomiej w roku 1422 uzyskał u króla Władysława Jagiełły, który tę sprawę polecił prymasowi Mikołajowi Trąbie i biskupowi poznańskiemu Andrzejowi Łaskarzowi Gosławskiemu, zgodę na utworzenie kolegiaty, dla której akt erekcyjny został wydany w dniu 13 listopada 1423 roku27. Kapituła średzka składała się z trzech prałatów (prepozyt, dziekan, kustosz) oraz siedmiu kanoników, którzy zobowiązani byli do gorliwej Służby Bożej w kolegiacie oraz do codziennego śpiewania Godzinek. Za swoją posługę otrzymywali uposażenie z dóbr kapituły a także jedną z kanonii zlokalizowanych wokół kościoła28. Przy kolegiacie istniała też szkoła parafialna, której uczniowie zobowiązani byli w niedziele i święta śpiewać razem z kapitułom Godzinki, pierwsze wzmianki o szkole pochodzą z roku, 1423 gdy mowa jest w akcie erekcyjnym kolegiaty o jej uposażeniu29.

Fundator świątyni i kolegium kanoników - Władysław Jagiełło postarał się o potwierdzenie i poszerzenie praw kolegiaty na Soborze w Bazylei, który wydał stosowny dokument w roku 143530. Świątynia królewska (taką, bowiem nazwę przypisuje się kolegiacie) została przebudowana na przełomie XV i XVI wieku, gdy dobudowano nawy boczne oraz podwyższono wieże. W latach 1510-1519 rodzina Pompowskich ufundowała kaplice, w której pochowano seniora rodu (jest to dzisiejsza zakrystia) a w okresie 1598-1602 ukończono budowę kaplicy Gostomskich31. Rola kolegiaty spadła wraz z nastaniem rządów zaborcy pruskiego i ustaniem działalności sejmików średzkich, - o czym pisałem już wcześniej - oraz zaniechaniem istnienia kapituły. W roku 1830 było przy kolegiacie dwóch kanoników a po ich śmierci jedynym reprezentantem został ksiądz Marceli Weychan - proboszcz średzki w latach 1830-1890, który też w roku 1836 odnowił kościół parafialny32.

Okres zaborów przyniósł Środzie i kolegiacie kilku zasłużonych kapłanów, którzy zdobyli olbrzymie zasługi na polu społeczno-gospodarczym. Należeli do nich: ksiądz Teofil Kegel - działacz okresu Wiosny Ludów, ksiądz Augustyn Szamarzewski - założyciel Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych33 czy wreszcie ksiądz Ludwik Jażdzewski - wieloletni poseł w niemieckim parlamencie i obrońca polskości34. W roku 1912 proboszczem średzkim został ksiądz Mieczysław Maissner, znany społecznik i zaangażowany działacz powstania wielkopolskiego (doprowadził do powstania w 1918 roku tak zwanej rzeczpospolitej średzkiej oraz współorganizował kompanie średzką). Ksiądz Maissner służył pomocą na płaszczyźnie społecznej i oświatowej w niepodległej Polsce, przyczynił się do rozwoju szkolnictwa w Środzie a także był odnowicielem kolegiaty w roku 1932, która otrzymała wtedy nowy ołtarz główny w stylu rokokowym. W roku 1931 zorganizowała parafia zjazd katolicki dla dekanatu średzkiego a w dniach 28-29 czerwca 1939 dla obydwu archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej pod przewodnictwem prymasa Augusta Hlonda, na, który przybyło 6000 osób35. Parafia w Środzie Wielkopolskiej należała do jednej z największych w archidiecezji, licząc ponad dziesięć tysięcy wiernych z jednoczesnym zapleczem materialnym w postaci 175 hektarów ziemi.

Proboszczem średzkim po księdzu Meissnerze, który pełnił tę posługę w latach 1912-1936, został ksiądz doktor Stanisław Janicki zamordowany przez Niemców w Forcie VII w Poznaniu w roku 194036, później działalność duszpasterską prowadzili księża Adam Szkudlarski, przedwojenny prefekt z Leszna oraz Marian Bogacki. Okres II wojny światowej przyniósł, obok dyskryminacji ludności polskiej, także prześladowanie Kościoła katolickiego. W kolegiacie średzkiej Służba Boża trwała nieprzerwanie do 7 października 1941 roku, kiedy to kościół zamknięto, księży aresztowano a świątynie zamieniono na magazyn bielizny i mundurów żandarmerii niszcząc jednocześnie jej zabytkowe wyposażenie37. Okupanci wywieźli wiele cennych zabytków sztuki sakralnej, które do tej pory znajdowały się w skarbcu kolegiaty i zniszczyli większość dokumentów tak parafialnych jak kapitulnych zgromadzonych w miejscowym archiwum. Władze niemieckie utrudniały, a wręcz uniemożliwiały, praktyki religijne średzian, którzy dojeżdżać musieli do kościoła w Tulcach lub Winnej Górze. Do Środy z posługą kapłańską przyjeżdżał czasami ksiądz Teofil Gałdyński, który odprawiał potajemnie Msze Święte w szpitalu, ukrywał się także w mieście ksiądz Leon Krakowski, którego wyśledziła policja niemiecka (zginął w Dachau dnia 14 września 1942 roku). Na terenie powiatu średzkiego ukrywał się również ksiądz Aleksander Rozmiarem, pracujący jako urzędnik w zarządzie drogowym.

3. Inne kościoły średzkie.

a) Kościół świętego Idziego, był on pierwszą świątynią w mieście, znajdował się na terenie osady przed lokacyjnej, czyli późniejszym przedmieściu pyzdrskim. Był to budynek składający się z murowanego prezbiterium powstałego w średniowieczu i drewnianej nawy dobudowanej w roku 160738. Ostatecznie ta pierwsza świątynia średzka została rozebrana w okresie zaborów, w latach 1794-1830.

b) Kościół i klasztor świętego Krzyża ojców dominikanów, założony przez biskupa chełmińskiego Jana z Opatowa za zgodą króla Władysława Jagiełły w roku 141839. Zlokalizowany był w południowo-wschodniej części miasta- teren dzisiejszego kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa i zakładów odzieżowych, w których zachowały murowane przypory z XV wieku, wykorzystane przy ich budowie40. Klasztor przetrwał aż do sekularyzacji w roku 1815, gdy pozostało w Środzie tylko czterech mnichów, którzy otrzymali w roku 1819 dożywotnie utrzymanie i opuścili miasto. Kościół świętego Krzyża zamknięto w roku 1823 a sześć lat później przekazano w użytkowanie miejscowej gminie protestanckiej41. Budynki klasztorne rozebrano, a na ich fundamentach pod koniec XIX wieku zakłady odzieżowe tak zwana szwalnia.

c) Kościół i szpital Świętego Ducha założone zostały na początku XIV wieku w zachodniej części miasta przy bramie poznańskiej, były to budynki drewniane i stąd kilkakrotnie ulegały spaleniu. Kościół ostatecznie przestał istnieć w połowie XVIII wieku. Szpital, składający się z jednej dużej sali i dwóch komór, spełniał w tamtym czasie także funkcje przytułku dla ubogich, bezdomnych i chorych, przetrwał na utrzymaniu miasta aż do XIX wieku42.

d) Kościół Wszystkich Świętych zlokalizowany był poza murami miasta na przedmieściu góreckim, tam gdzie dzisiaj znajduje się probostwo parafii kolegiackiej. Powstał prawdopodobnie w średniowieczu a pierwsze wzmianki o nim pochodzą z roku 1443. Był to kościół drewniany, ostatecznie rozebrano go po roku 178343.

e) Kościół świętego Sebastiana znajdował się w północno-wschodniej części miasta, przy drodze wiodącej w kierunku Giecza. Został zbudowany z drewna na początku XVI wieku, sto lat później spaliły go wojskaszwedzkie, ale kapituła podjęła trud jego odbudowy uwieńczony w 1715 roku. Pod koniec XVIII wieku magistrat średzki zadecydował, że na teren przy kościelny zostanie przeniesiony cmentarz z obrębu miasta44.

Dziękujemy ks. Bartkowi Strugarkowi za udostępnienie części swojej pracy magisterskiej, na podstawie której sporządzono niniejsze informacje.

Zobacz również:

1 Dzieje Środy Wielkopolskiej, red. Stanisław Nawrocki, (dalej: Dzieje Środy),Środa Wlkp.1990, t. I,s.27.
2 Wędzki Czapliński., Rozwój i upadek grodu gieckiego, [w:] Studia i materiały do dziejów Wielkopolski i Pomorza, t. II, z.2, 1958, s. 5 - 37.
3 Buczek K., Targi i miasta na prawie polskim, Wrocław, 1964, s. 60.
4 Długosz J., Dzieje Królestwa Polskiego, Kraków, 1868, t. III, s. 143.
5 Dzieje Środy, s 39.
6 Dzieje Środy, t. I, s.49.
7 Bogucka M., Samsonowicz H., Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław 1986, s. 77-82.
8 Dzieje Środy s.72.
9 Stronczyński W., Sejmiki wielkopolskie w pierwszej połowie XV wieku, Poznań 1966, s.80.
10 Dobrzyński M., O ustawodawstwie nieszawskim Kazimierza Jagielończyka, Kraków 1873, s.36.
11 Czapliński W., Wybór posła w dawnej Polsce, [w:] Dawne czasy. Opowiadania i szkice historyczne z XVII wieku, Wrocław 1957, s.225
12 Dzieje Środy, t. III,s.129.
13 Dzieje Środy, t. I, s.105.
14 Tamże, s.126.
15 Gomolec L., Dzieje Środy, Środa 1937, s.18.
16 Gomolec L., Wkład ziemi średzkiej w zwycięstwo powstania wielkopolskiego 1918-1919, Środa 1978, s.17.
17 Dzieje Środy, t. II, s.10.
18 Tamże.
19 Połowicz M., Szkoła rolnicza w Środzie 1920-1971, Środa 1975, s.14-21
20 Nawrocki S., Hitlerowska okupacja Wielkopolski w okresie zarządu wojskowego, Poznań 1966, s. 127
21 Gomolec L., Kubiak S., Terror hitlerowski w Wielkopolsce, Poznań 1962, s. 107.
22 Dzieje Środy, t. II, s. 145.
23 Gomolec L., Dzieje Kolegiaty Średzkiej i jej piękno,(dalej: Dzieje Kolegiaty), (mps), s. 1.
24 Nowacki J., Dzieje Archidiecezji Poznańskiej, t. II, Archidiecezja Poznańska w granicach historycznych i jej ustrój, (dalej: Dzieje Archidiecezji), Poznań 1964, s. 604.
25 Dzieje Środy, t. I, s. 55.
26 Nowacki J., Dzieje Archidiecezji, s. 604.
27 Dzieje Środy, s.55.
28 Gomolec L., Dzieje Kolegiaty, s.7
29 Nowacji J., Dzieje Archidiecezji, s.671.
30 Gomolec L., Dzieje Kolegiaty, s.7.
31 Dzieje Środy, t. I, s. 55.
32 Tamże, t. I, s. 110.
33 Jakóbczyk W., Szamarzewski Augustyn, [w:] Wielkopolski słownik biograficzny, red. Gąsiorowski A., Warszawa-Poznań 1981, s. 725.
34 Tamże, s. 725.
35 Dzieje Środy, t. II, s. 17.
36 Tamże, t. II, s. 17.
37 Tamże, t. II, s. 109.
38 Nowacki J., Dzieje Archidiecezji, s. 604.
39 Tamże, s. 763.
40 Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. V. Województwo poznańskie, 1964, z. 24, Powiat średzki, s. 26.
41 Dzieje Środy, t. I, s. 111.
42 Nowacki J., Dzieje archidiecezji, s. 660.
43 Dzieje Środy, t. I, s. 58.
44 Tamże, s.71.



© Parafia kolegiacka pw. Wniebowzięcia NMP w ŚŒrodzie WLKP.